Giữa dòng chảy miên viễn của lịch sử và văn hóa Việt Nam, có những con người không chọn ánh hào quang rực rỡ, mà lặng lẽ đi qua năm tháng bằng đức hy sinh, sự bền bỉ và một trái tim son sắt với đạo đời. Bà là một con người như thế. Gần trọn cuộc đời, bà âm thầm gìn giữ, bảo tồn và lan tỏa Đạo Mẫu – di sản tâm linh thiêng liêng, kết tinh trí tuệ, lòng nhân ái và bản sắc tinh thần của dân tộc Việt.
Từ mỗi bước chân hành đạo, mỗi lời truyền dạy, mỗi nghi lễ được nâng niu gìn giữ, bà không chỉ bảo vệ một tín ngưỡng, mà còn thắp lên ngọn lửa nhân tâm, nuôi dưỡng niềm tin, đạo nghĩa và tình yêu nguồn cội trong lòng bao thế hệ. Cuộc đời bà là minh chứng sống động cho sự hòa quyện giữa trí tuệ khoa học, tâm linh truyền thống và đạo đức làm người.
Xuân Bính Ngọ về, trong sắc xuân tươi mới của đất trời, tên tuổi và công đức của Nghệ nhân Đặng Thị Mát như đóa hoa ngát hương giữa vườn xuân dân tộc – lặng lẽ, khiêm nhường nhưng trường tồn, lan tỏa và bất diệt trong lòng nhân gian.
Cuộc đời bà không được kể bằng những lời hoa mỹ, mà được viết nên bằng nắng gió, bằng những chuyến đi không mỏi, bằng sự kiên trì bền bỉ của niềm tin và lòng thành kính. Ở bà, đạo Mẫu không chỉ là tín ngưỡng, mà là lẽ sống, là căn cốt tinh thần, là sự tiếp nối mạch nguồn “uống nước nhớ nguồn” mà cha ông đã trao truyền qua bao thế hệ.
Sinh ra đã mang trong mình căn duyên với cửa Thánh, bà Đặng Thị Mát sớm gắn bó đời mình với con đường phụng sự tâm linh. Trải qua bao biến thiên của thời cuộc, bao giai đoạn thăng trầm của tín ngưỡng dân gian, bà vẫn một lòng giữ vững niềm tin, lặng lẽ vun bồi, bảo tồn và lan tỏa những giá trị tinh hoa của đạo Mẫu Việt Nam bằng cả trái tim và trí tuệ của mình.
Nắng mưa không quản, khó nhọc chẳng nề, bà âm thầm làm việc, âm thầm cống hiến, để đạo Mẫu không bị mai một, không bị hiểu sai, mà ngày càng được nhìn nhận đúng đắn như một di sản văn hóa – tâm linh giàu bản sắc của dân tộc. Ở bà hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam truyền thống: hiền hậu mà kiên cường, bao dung mà bền bỉ, khiêm nhường mà sâu sắc.
Về với Sơn Tây – vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi non nước giao hòa, nơi những mái đền, mái chùa lắng đọng dấu ấn thời gian – người ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh Giáo sư, Tiến sĩ danh dự, Viện sĩ, Nghệ nhân, Đồng thầy Đặng Thị Mát trong vai trò trụ trì Chùa Hang – Đền Quan Tam. Tại nơi đây, bà đã hòa trọn cuộc đời mình vào mạch chảy tâm linh của dân tộc, trở thành điểm tựa tinh thần cho đông đảo nhân dân và con nhang đệ tử gần xa.
Bà cũng là vị giáo sư, tiến sĩ danh dự đầu tiên trong lĩnh vực tín ngưỡng thờ Mẫu, một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt, không chỉ với cá nhân bà mà còn với toàn bộ cộng đồng đạo Mẫu Việt Nam. Danh xưng ấy không đơn thuần là sự ghi nhận học thuật, mà là sự tôn vinh dành cho một đời tận hiến vì di sản văn hóa dân tộc.
Với bà, thờ Mẫu chính là thờ cội nguồn, là tri ân các bậc tiền nhân, các anh hùng đã có công dựng nước và giữ nước. Bà từng chia sẻ bằng giọng nói mộc mạc nhưng thấm đẫm chân tình rằng:
“Được theo đạo Mẫu, được góp phần gìn giữ những giá trị tốt đẹp mà cha ông để lại, đó là niềm hạnh phúc lớn nhất của cuộc đời tôi.”
Suốt nhiều năm qua, dù đảm nhiệm nhiều trọng trách quan trọng như: Trụ trì Chùa Hang – Đền Quan Tam; Giám đốc Trung tâm UNESCO Bảo tồn Di tích Lịch sử Văn hóa Ba Vì – Sơn Tây – Hà Nội; Chủ tịch Hội đồng Khoa học Văn hóa Tín ngưỡng thuộc Viện Nghiên cứu Văn hóa và Chăm sóc Sức khỏe Cộng đồng; Ủy viên Hội đồng Khoa học của Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á…, bà vẫn giữ trọn sự giản dị, khiêm nhường và một tấm lòng son sắt hướng về đạo Mẫu.
Đặc biệt, bà là người có công lao to lớn trong việc xây dựng, tôn tạo và gìn giữ Đền Thượng Tản Viên Sơn Thánh – nơi gắn liền với huyền tích Sơn Tinh bất tử trong tâm thức người Việt. Không chỉ là một công trình kiến trúc – tâm linh, nơi đây còn là không gian kết nối thiêng liêng giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, giữa con người và cội nguồn văn hóa dân tộc.
Song song với sự nghiệp bảo tồn di sản, cuộc đời bà Đặng Thị Mát còn là hành trình bền bỉ của lòng nhân ái. Thấm nhuần đạo lý “thương người như thể thương thân”, bà luôn hướng trái tim mình về những mảnh đời kém may mắn. Trong những năm tháng đất nước chịu ảnh hưởng nặng nề của đại dịch Covid-19, bà cùng các con nhang đệ tử đã không quản hiểm nguy, mang từng phần quà, từng suất hỗ trợ đến với người nghèo, người khuyết tật, người già neo đơn, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
Mỗi dịp lễ, Tết, khai giảng năm học, bà lại âm thầm đồng hành cùng các tổ chức, cơ quan để trao quà cho các hộ nghèo, cận nghèo. Đặc biệt, hình ảnh bà đều đặn đến với lớp học tình thương của cô giáo Đỗ Thị Thoa – nơi hơn ba thập kỷ qua đã cưu mang, dạy dỗ những trẻ em khuyết tật, thiểu năng trí tuệ – đã trở nên thân thuộc và xúc động. Ở đó, bà không chỉ trao vật chất, mà còn trao niềm tin, sự ấm áp và tình thương vô điều kiện.
Bà cũng gắn bó sâu nặng với Hội Người mù thị xã Sơn Tây, sẻ chia từ những món quà thiết thực đến việc hỗ trợ sửa chữa nhà cửa, tiếp thêm nghị lực sống cho hơn 200 hội viên. Những nghĩa cử lặng thầm ấy đã trở thành nguồn động viên lớn lao, giúp nhiều mảnh đời vươn lên, sống tích cực và hòa nhập với cộng đồng.
Ngoài ra, bà còn đứng ra xây dựng nhiều ngôi nhà tình thương, mang lại mái ấm cho những gia đình nghèo khó, không nơi nương tựa – như một cách gieo phúc lành bằng hành động cụ thể, bền bỉ và đầy nhân văn.
Một đời người không đo bằng danh xưng, mà đo bằng những giá trị để lại cho cộng đồng. Với Giáo sư, Tiến sĩ danh dự, Viện sĩ, Nghệ nhân Đặng Thị Mát, đó là một đời tận hiến cho đạo Mẫu, cho văn hóa dân tộc và cho con người. Hành trình ấy lặng lẽ nhưng sâu sắc, âm thầm mà rực sáng, như ngọn đèn tâm linh bền bỉ soi đường cho hôm nay và mai sau.
Tác giả: Nguyễn Tùng
