Đề xuất lao động tự đóng bảo hiểm thất nghiệp: Giải pháp linh hoạt hay gánh nặng mới cho người lao động?

Theo hồ sơ thẩm định do Bộ Tư pháp công bố ngày 14/10/2025, dự thảo do Bộ Nội vụ chủ trì soạn thảo nhằm cụ thể hóa Luật Việc làm 2025, mở rộng đối tượng tham gia BHTN từ năm sau. Cụ thể, nếu người sử dụng lao động không đóng đủ BHTN, người lao động có quyền lựa chọn tự nộp số tiền thuộc phần trách nhiệm của mình vào Quỹ BHTN để đủ điều kiện giải quyết chế độ. Khi cơ quan Bảo hiểm xã hội (BHXH) thu hồi được khoản tiền từ doanh nghiệp, người lao động sẽ được hoàn trả trong thời hạn tối đa 30 ngày.

"Quy định này giúp người lao động không bị chậm trễ quyền lợi, đồng thời có cơ chế hoàn trả rõ ràng và chế tài xử lý nghiêm người sử dụng lao động vi phạm", đại diện Bộ Nội vụ nhấn mạnh trong tờ trình gửi Chính phủ. Tuy nhiên, ý kiến góp ý từ Tổng LĐLĐVN lại phản đối mạnh mẽ, cho rằng lao động không nên được "lựa chọn" tự đóng BHTN vì điều này dễ dẫn đến tình trạng doanh nghiệp chậm đóng trở thành thói quen, gây bất công và rủi ro tài chính cho người lao động. Họ đề nghị bỏ hẳn quy định, thay vào đó tăng cường trách nhiệm của cơ quan chức năng trong việc thu hồi nợ.

Đề xuất lao động tự đóng bảo hiểm thất nghiệp: Giải pháp linh hoạt hay gánh nặng mới cho người lao động? (Ảnh: Báo Lào Cai)

Nếu người lao động không chọn tự đóng, dự thảo cho phép họ khởi kiện ra tòa án để yêu cầu doanh nghiệp bồi thường khoản tiền tương ứng cùng các chế độ đi kèm. Đây là một phần trong nỗ lực cân bằng quyền lợi giữa hai bên, nhưng các chuyên gia lao động nhận định rằng quy trình tố tụng có thể kéo dài, khiến người thất nghiệp rơi vào thế khó.

Bên cạnh đó, dự thảo còn mang đến hai thay đổi lớn khác nhằm nâng cao hiệu quả chính sách BHTN. Thứ nhất, mức hưởng trợ cấp thất nghiệp tối đa sẽ được điều chỉnh không quá 5 lần mức lương tối thiểu vùng tại thời điểm chấm dứt hợp đồng lao động, thay vì dựa trên mức lương cơ sở như hiện hành. Với mức lương tối thiểu dự kiến điều chỉnh đầu năm 2026 (vùng I: 5,31 triệu đồng/tháng; vùng II: 4,73 triệu; vùng III: 4,14 triệu; vùng IV: 3,7 triệu), mức trợ cấp tối đa có thể dao động từ 18,5 triệu đến 26,55 triệu đồng – một mức tăng đáng kể so với hiện tại, đặc biệt đối với viên chức có thể tăng gấp đôi.

Thứ hai, thời gian giải quyết hồ sơ hưởng trợ cấp được rút ngắn từ 15 ngày xuống còn 10 ngày làm việc, cho phép người lao động nhận tiền từ ngày thứ 11 kể từ khi nộp đủ giấy tờ. Những điều chỉnh này dự kiến sẽ hỗ trợ kịp thời hơn cho khoảng 16,6 triệu lao động tham gia BHTN vào cuối năm 2025, với mức lương bình quân đóng quỹ đạt 6,7 triệu đồng/tháng nhờ điều chỉnh lương tối thiểu. Kết dư Quỹ BHTN cũng được dự báo đạt 67.400 tỷ đồng, tạo nền tảng vững chắc cho các chế độ mở rộng.

Để siết chặt trách nhiệm của doanh nghiệp, Chính phủ đã ban hành Nghị định 274/2025/NĐ-CP (hiệu lực từ 30/11/2025), quy định chi tiết về chậm đóng và trốn đóng BHXH bắt buộc, BHTN. Theo đó, chậm đóng bao gồm các hành vi như chưa đóng hoặc đóng chưa đầy đủ số tiền đăng ký theo thời hạn, hoặc không đăng ký đầy đủ số người tham gia trong 60 ngày kể từ hạn chót. Hành vi này sẽ chuyển thành trốn đóng nếu doanh nghiệp không khắc phục sau khi nhận văn bản đôn đốc từ cơ quan BHXH.

Số tiền trốn đóng được xác định là khoản doanh nghiệp không đăng ký, không đóng hoặc kê khai thấp hơn thực tế, tính từ sau 60 ngày hết hạn mà không khắc phục. Doanh nghiệp vi phạm phải nộp lại toàn bộ số tiền cùng lãi suất 0,03%/ngày trên số tiền và thời gian trốn đóng. Ngoài xử phạt hành chính hoặc truy cứu hình sự, doanh nghiệp còn bị loại khỏi các chương trình thi đua, khen thưởng.

Các quy định mới phản ánh nỗ lực của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi người lao động giữa bối cảnh kinh tế phục hồi sau đại dịch, khi số vụ chậm đóng BHXH tăng cao. Tuy nhiên, với dự thảo Nghị định về BHTN vẫn đang trong giai đoạn thẩm định, các bên liên quan kỳ vọng sẽ có thêm điều chỉnh để đảm bảo tính khả thi và công bằng. "Chính sách cần ưu tiên bảo vệ người yếu thế, tránh để lao động phải gánh vác trách nhiệm của doanh nghiệp", một chuyên gia từ Tổng LĐLĐVN chia sẻ.

Dự thảo dự kiến trình Chính phủ phê duyệt trong quý IV/2025, hứa hẹn mang lại sự thay đổi lớn cho thị trường lao động Việt Nam từ năm 2026.